Strona główna arrow Ciekawe artykuły arrow Rozwój duchowy arrow O przeżywaniu Triduum Paschalnego  
 
   
 
Strona główna
Ogłoszenia duszpasterskie
Msze święte
Posługa sakramentalna
Małżeństwo i rodzina
Duszpasterze
Kancelaria
Wspólnoty parafialne
Wydarzenia
Dekanat legionowski
Patron
Historia parafii
Linki
Ciekawe artykuły
Modlitwy
Galeria
Ostatnio dodane

 
O przeżywaniu Triduum Paschalnego Utwórz PDF Drukuj Wyślij znajomemu
08.04.2009.
Referat wygłoszony podczas diecezjalnego dnia pokutnego
dla kapłanów pracujących i przebywających
na terenie diecezji warszawsko-praskiej
Wielki Post, 12 marca 2005

Ks. Mateusz Matuszewski


Sakrament Paschy
(Aspekty liturgiczne Świętego Triduum Paschalnego)


1. Sollemnitas sollemnitatis


Pośród dokumentów otwierających najważniejszą księgę liturgiczną, czyli Mszał Rzymski, zamieszczone jest Pismo apostolskie papieża Pawła VI zatwierdzające ogólne normy roku liturgicznego i nowy ogólny kalendarz rzymski. Papież przypomina w nim, że istotę kultu chrześcijańskiego stanowi misterium paschalne rozciągnięte w czasie, na dni, tygodnie i cały rok liturgiczny . Możemy więc powiedzieć, że cały kult, w którego sprawowaniu pełnimy szczególną posługę, jako szafarze tajemnic Bożych, polega na uobecnianiu tajemnicy odkupienia w trzech cyklach. Dobowym jest Liturgia Godzin, do której pełnienia zobowiązaliśmy się uroczyście podczas święceń. Pośród wielu godzin kanonicznych odmawianych o różnych porach dnia i nocy kulminacyjnym momentem jest codzienna Eucharystia. W cyklu tygodniowym nasza pobożność wyraża się w świętowaniu niedzieli, tego podstawowego święta, nazywanego przez starożytnych chrześcijan „małą paschą”. Najważniejszym momentem świętowania Dnia Pańskiego jest oczywiście niedzielna Eucharystia. I wreszcie cykl roczny, kiedy tajemnica odkupienia osiąga swój szczyt wraz z nadejściem dni, kiedy Zbawiciel podjął mękę, umarł i zmartwychwstał. Do tej chwili prowadziło całe Jego ziemskie życie. Do niej się przygotowywał i na nią czekał. Mówił o niej, jako o godzinie Syna Człowieczego (J 12, 27). To ze względu na nią przyszedł na ziemię i przez nią wypełnił wolę Ojca, który Go posłał.
Tą chwilą w roku liturgicznym jest właśnie Triduum Paschalne, doroczna pamiątka „godziny zbawienia” . Przypomina o tym zamieszczana na początku podstawowych ksiąg liturgicznych Tabela pierwszeństwa dni liturgicznych. Otwiera ją najważniejszy moment: Paschalne Triduum Męki i Zmartwychwstania Pańskiego. Zauważmy, że nic już obok niego nie wymieniono. Nie ma takiego drugiego święta, które mogłoby się równać z Paschą! Kiedy nie było jeszcze żadnych świąt nowej religii i dniem świątecznym były tylko kolejne niedziele, już wtedy wyróżniano tę pierwszą po wiosennej pełni księżyca nadawano jej charakter szczególny. Dlatego ostatni sobór polecił przywrócić Triduum Paschalnemu taką przejrzystość, aby było wyraźnie widać, że jest ono najważniejszym obchodem chrześcijańskim i szczytem całego roku . Ogólne normy kalendarza i roku liturgicznego 18
Ponieważ dzieła odkupienia ludzi i doskonałego uwielbienia Boga Chrystus dokonał przez paschalne misterium swojej błogosławionej Męki, przez które umierając zniweczył naszą śmierć i zmartwychwstając przywrócił nam życie, święte Triduum Męki i Zmartwychwstania Pańskiego jaśnieje jako szczyt roku liturgicznego. Takie znaczenie, jakie niedziela ma w tygodniu, uroczystość Wielkanocy ma w roku liturgicznym.


Ze względu na wyjątkowość Triduum Paschalnego papież Jan Paweł II polecił, aby Kongregacja do spraw Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów wydała dokument przypominający wiernym, czym jest Triduum, i szczegółowo omawiający sposób jego świętowania. List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych ukazał się 16 stycznia 1988 roku. Ale chociaż upłynęło od tej chwili sporo czasu, trzeba do niego powracać. Nietrudno się domyślić, że nadal pozostaje nie do końca realizowany. Stolica Apostolska prosi w nim duszpasterzy, aby z wielką gorliwością przygotowywali to największe wydarzenie roku liturgicznego i nie ustawali w pracy nad duchowym pogłębieniem rozumienia misterium paschalnego.

2. Triduum to już wielkanocne święto

Już coraz rzadszym, ale jeszcze spotykanym błędem jest twierdzenie, że Triduum jest przygotowaniem do świąt Zmartwychwstania. Niewątpliwie przyczynia się do tego fakt, że dla wielu ludzi dopiero niedziela jest dniem wolnym od pracy, pozwalającym nacieszyć się świętowaniem. O wiele lepsza sytuacja jest w krajach, gdzie już Wielki Piątek jest dniem wolnym. To błędne spojrzenie powoduje, że dla niektórych Triduum, to czwartek, piątek i sobota. Tymczasem dzień Wielkiego Czwartku należy jeszcze do Wielkiego Postu. Kończy się on Modlitwą popołudniową. Triduum to piątek, sobota i niedziela. To jak mówił św. Augustyn trzy dni, w które świętujemy misterium Chrystusa Umęczonego, Pogrzebanego i Zmartwychwstałego . Ostatni dzień Triduum, który rozpoczyna się Wigilią Paschalną, należy jednocześnie do pięćdziesięciu dni wielkanocnych radości .
Święte Triduum Paschalne rozpoczyna się w wieczór Wielkiego Czwartku, Mszą Wieczerzy Pańskiej, a kończy w wieczór Niedzieli Zmartwychwstania, uroczystymi Nieszporami, albo wieczorną mszą.

3. Przygotowanie Paschy


Dokument Stolicy Apostolskiej mocno podkreśla potrzebę przygotowania obchodów wielkanocnych. Naśladujemy w ten sposób samego Jezusa, który zanim zasiadł z apostołami do stołu Ostatniej Wieczerzy, dał im szczegółowe wskazania, w jaki sposób mają przygotować Paschę (por. Mt 26, 19). Przygotowaniem duchowym jest oczywiście dobre przeżycie Wielkiego Postu i wykorzystanie wszystkich religijnych ćwiczeń tego okresu, pomagających odnowić w sobie łaski płynące z wielkanocnych sakramentów. Taki cel stawiamy wielkopostnym rekolekcjom. Ale właśnie z tego powodu nie mogą się one odbywać w Wielkim Tygodniu. Rekolekcje mają pomóc w przeżyciu Triduum, a nie stać się dla niego cyklem konkurencyjnym.
Przygotowanie bezpośrednie i praktyczne, to praca z rozmaitymi zespołami liturgicznymi i śpiewaczymi, dzięki której liturgia będzie celebrowana godnie i uroczyście.

List ogólny o przygotowaniu obchodzeniu świąt paschalnych 41-42
Do należytego sprawowania Paschalnego Triduum konieczna jest odpowiednia liczba usługujących i ministrantów, którzy winni być starannie pouczeni o czynnościach, które mają wykonać. Niech duszpasterze zabiegają o to, aby możliwie jak najlepiej wyjaśnili wiernym znaczenie i porządek obrzędów i przy-gotowali ich do czynnego i owocnego uczestnictwa.

Śpiew ludu, usługujących i kapłana celebrującego ma szczególne znaczenie w obrzędach Wielkiego Tygodnia, a zwłaszcza w ciągu Paschalnego Triduum, ponieważ bardzo odpowiada uroczystemu charakterowi tych dni, a także dlatego, że teksty najbardziej osiągają swoją wymowę wtedy, gdy są śpiewane.

    Nikt nie może być pozbawiony możliwości udziału w liturgii tych dni. Dlatego ważna jest właściwa pora sprawowania nabożeństw, o czym będzie jeszcze mowa, i powstrzymanie się od jakichkolwiek innych czynności, choćby najpobożniejszych, kiedy celebruje się liturgię. Stąd kapłani nie powinni spowiadać podczas nabożeństw Triduum, ale w nich uczestniczyć . Trwanie na adoracji przed Najśw. Sakramentem, przy Ciemnicy i Grobie Pańskim, tak ważne w godzinach męki i śmierci Zbawiciela, musi być zaniechane na czas nabożeństwa. Dlatego bez względu na to, w jakim miejscu znajduje się Grób Pański, na czas Wigilii Paschalnej należy przerwać Wystawienie. Można je wznowić dopiero po zakończeniu celebry.
Wszystkie nabożeństwa powinny być sprawowane przez całą wspólnotę parafialną, do której włączają się wspólnoty zakonne i grupy modlitewne. Nie można ich ani powtarzać, z wyjątkiem Mszy Wieczerzy Pańskiej, ani urządzać oddzielnie dla jakiejś grupy, choćby w ciągu roku miała ona zgodę na oddzielną liturgię. Dotyczy to także wspólnot neokatechumenalnych. Szczególne znaczenie dla Kościoła diecezjalnego ma sprawowanie Triduum Paschalnego w katedrze. Stąd Stolica Apostolska zaleca, aby alumni seminarium nie tylko otrzymywali pełną i doskonałą formację liturgiczną o Triduum, ale aby w ciągu lat swojego przygotowania mogli przeżyć całe bogactwo form obchodzenia świąt paschalnych, w których przewodniczy ich biskup (LO 43).
    Do należytego przygotowania i przeżycia Triduum potrzeba zachowania hierarchii ważności form kultu, który przejawia się zawsze w dwóch nurtach: liturgii i pobożności ludowej. Ta ostatnia jest liturgii podporządkowana, do niej ma prowadzić i być z nią zgodna. Wypracowanych w różnych rejonach świata bogatych form pobożności ludowej, jak praktykowana w całym Kościele Droga krzyżowa, czy znane tylko w Polsce Gorzkie żale, nie można lekceważyć, ale tak je pielęgnować, aby wzbogacały liturgiczne przeżycie.
List ogólny o przygotowaniu obchodzeniu świąt paschalnych 106.
... Nie należy ich bynajmniej lekceważyć, ponieważ mogą one służyć do wyrażania religijnego usposobienia wiernych. Niech przeto Konferencje Biskupów i miejscowi ordynariusze zatroszczą się o to, by te zwyczaje, które - jak się sądzi - sprzyjają rozwojowi pobożności, były możliwie najlepiej zharmonizowane ze świętą liturgią, aby zostały głębiej przeniknięte jej duchem, aby z niej poniekąd wynikały i do niej lud prowadziły.

Sama liturgia to nie tylko nabożeństwa Triduum, ale i Liturgia Godzin.
List ogólny o przygotowaniu obchodzeniu świąt paschalnych 40.
Zaleca się wspólne sprawowanie Godziny Czytań i Jutrzni w Wielki Piątek Męki Pańskiej i w Wielką Sobotę. Wypada, aby w tej modlitwie w kościele katedralnym uczestniczył biskup, o ile to możliwe, razem z duchowieństwem i ludem. Oficjum to, nazwane niegdyś "Ciemną Jutrznią", winno otrzymać właściwe miejsce w pobożności wiernych i bo pomaga ono w nabożnej kontemplacji: Męki, Śmierci i pogrzebu Pana w dorocznym oczekiwaniu na Jego Zmartwychwstanie.

4. Misterium Chrystusa Umęczonego
A. Msza Wieczerzy Pańskiej

Msza Wieczerzy Pańskiej powinna być sprawowana w godzinach wieczornych, by o właściwej porze przeżywać ten jedyny w roku wieczór, kiedy nasz Pan, Jezus Chrystus, zasiadł do wieczerzy ze swoimi uczniami. Św. Augustyn kazał swoim wiernym przychodzić tego dnia na Eucharystię dopiero po kolacji, skoro została ona ustanowiona, gdy było już po wieczerzy (por. 1 Kor 11, 25).

List ogólny o przygotowaniu obchodzeniu świąt paschalnych 44
Mszą sprawowaną w wieczór Wielkiego Czwartku rozpoczyna Kościół Paschalne Triduum. Przypomina ową Ostatnią Wieczerzę, kiedy to Pan Jezus, tej nocy, której był wydany i umiłował swoich na świecie do końca, ofiarował Bogu Ojcu pod postaciami chleba i wina swoje ciało i swoja krew, dał apostołom do spożywania oraz im i ich następcom w kapłaństwie nakazał, aby Je ofiarowali.

Przepisy podane w Mszale Rzymskim i Liście ogólnym o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych przypominają , że zgodnie z najdawniejszą tradycją Kościoła w Wielki Czwartek nie wolno odprawiać Mszy bez udziału ludu. Msza Wieczerzy Pańskiej ma być świętem całej miejscowej wspólnoty . Powinni ją koncelebrować wszyscy kapłani należący do tej wspólnoty, niezależnie od tego, czy już koncelebrowali rano ze swoim biskupem Mszę krzyżma, czy nie. Zgromadzony licznie lud ma wykonywać podczas niej właściwe dla siebie funkcje.
Przepisy pozwalają na odprawienie tego dnia jeszcze jednej wieczornej Mszy, a w razie konieczności nawet rannej, ale tylko za specjalnym pozwoleniem biskupa. Chodzi tutaj z jednej strony o to, aby jeśli to tylko możliwe, cała wspólnota wzięła udział w jednej Mszy wielkoczwartkowej, tak jak byli tego wieczoru razem z Jezusem apostołowie. Z drugiej jednak Kościół nie chce pozbawiać kogokolwiek możliwości udziału w Eucharystii w ten szczególny dzień. Zwłaszcza, że tego dnia nie wolno udzielać Komunii świętej poza Mszą, z wyjątkiem Komunii zanoszonej chorym. Powinni ją zanieść diakoni i akolici bezpośrednio z Mszy Wieczerzy Pańskiej, rozchodząc się zaraz po udzieleniu Komunii w kościele. Wreszcie szczególnie uroczysty charakter winna mieć procesja z darami. Należy w niej nieść dary przeznaczone na pomoc dla potrzebujących, jakie zostały zebrane podczas Wielkiego Postu.
Przed rozpoczęciem liturgii, należy przenieść Najśw. Sakrament z tabernakulum do kaplicy przechowania, tak by tabernakulum było puste i otwarte . Do konsekracji trzeba przygotować odpowiednią ilość chleba, tak by go starczyło także na liturgię wielkopiątkową. Konsekruje się też hostię do monstrancji dla wystawienia jej w Grobie Pańskim.
Warto wspomnieć, że wszyscy ostatni papieże, liczne dokumenty liturgiczne, aż po najnowsze Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, które obowiązuje w Polsce od 25 lutego ubiegłego roku, nieustannie przypominają kapłanom, że wierni powinni otrzymywać Komunię świętą z darów konsekrowanych podczas mszy, w której uczestniczą. Puszka z Komunią przechowywana w tabernakulum jest tylko po to, aby można było uzupełnić nie dającą się dokładnie przewidzieć ilość Hostii potrzebnych przy ich rozdzielaniu oraz służyć do zanoszenia Wiatyku i Komunii chorym, a także być przedmiotem prywatnej adoracji wiernych.
    Przystępując do celebrowania Wieczerzy Pańskiej wchodzimy w misterium krzyża. Uobecniamy na ołtarzu w sposób bezkrwawy ofiarę, której doroczną pamiątkę będziemy obchodzić w wielkopiątkowe popołudnie. Dlatego antyfona na wejście mówi nam o chwale krzyża. Zastępująca ją pieśń powinna być o krzyżu.

ANTYFONA NA WEJŚCIE                   Por. Ga 6, 14
CHLUBIMY SIĘ krzyżem naszego Pana Jezusa Chrystusa; *
w nim jest nasze zbawienie, życie i zmartwychwstanie, *
przez niego jesteśmy zbawieni i oswobodzeni.

Podczas śpiewu hymnu Chwała na wysokości uderza się w dzwony, które po zakończeniu hymnu milkną aż do Wigilii Paschalnej. Także i dzwonki zostają na ten czas zastąpione przez kołatki. Natomiast gra na organach jest dozwolona, ale tylko dla podtrzymania śpiewu . Można jednak zachować dawną tradycję nie używania organów aż do Wigilii Paschalnej. Zwyczaj ten, nazywany był dawniej „postem uszu”, jaki dodawano do „postu oczu”, odnoszącego się do zwyczaju zasłaniania krzyży i obrazów. Wszystko ma przypominać o wielkim uniżeniu się Syna Bożego w godzinach męki .
Obrzęd umywania nóg dwunastu mężczyznom sprawowany jest tam, gdzie względy duszpasterskie za nim przemawiają. Obrzęd ten ukazuje ścisły związek między Eucharystią i miłością, do której Sakrament ten uzdalnia i zobowiązuje . Na czas obrzędu celebrans zdejmuje ornat.

List ogólny o przygotowaniu obchodzeniu świąt paschalnych 51.
Odbywające się zgodnie z tradycją obmycie nóg wybranym mężczyznom oznacza służbę i miłość Chrystusa, który przyszedł nie po to, aby Mu służono, lecz aby służyć. Wypada tę tradycję zachować i wyjaśnić właściwy jej sens.


Podczas przygotowania darów obowiązkowy jest śpiew Gdzie miłość wzajemna i dobroć. W Modlitwie Eucharystycznej uwzględniamy wspomnienie tajemnicy dnia. W tak uroczystym momencie zalecana jest przede wszystkim Pierwsza Modlitwa Eucharystyczna, czyli Kanon Rzymski, z odpowiednimi zmianami w teście anafory.
Po Komunii pozostawia się puszkę z Najśw. Sakramentem na ołtarzu. Po modlitwie i ewentualnych ogłoszeniach kapłan okadza puszkę z Najśw. Sakramentem, okrywa ją welonem i w procesji, na czele której idzie krzyż, przenosi do kaplicy przechowania, otoczony akolitami i poprzedzany ministrantem z dymiąca kadzielnicą. W tym czasie śpiewa się hymn Sław języku, tajemnicę, którego autorem jest św. Tomasz z Akwinu. Streszcza on opis ziemskiej drogi Jezusa, podkreśla tożsamość przemienionego chleba i wina z Panem i wzywa do uwielbienia Eucharystii jako sakramentu Nowego Przymierza . Dawniej, w pierwszym tysiącleciu, często po zakończeniu liturgii mszalnej odnoszono Najśw. Sakrament do zakrystii, gdzie był przechowywany razem z olejami. Nie było wtedy jeszcze tabernakulum. Po dojściu do kaplicy śpiewa się Przed tak wielkim, okadza Najśw. Sakrament i nie dodając żadnej modlitwy, ani nie udzielając błogosławieństwa, zamyka się tabernakulum i odchodzi. Nigdy nie wystawia się tego dnia Najśw. Sakramentu w monstrancji .
Po liturgii lektorzy obnażają ołtarz z obrusów oraz wynoszą z kościoła krzyże, lub zasłaniają je czerwoną albo fioletową zasłoną, jeżeli nie uczyniono tego już wcześniej, przed V Niedzielą Wielkiego Postu. W dawnych czasach zdjęcie obrusów po liturgii było codzienną czynnością. Później zwyczaj ten pozostał tylko w Wielki Czwartek i Wielki Piątek. Nadano mu znaczenie symboliczne. Przypomina opuszczenie Jezusa przez najbliższych i Jego odarcie z szat przed męką.

B. Wielkopiątkowa Liturgia Męki Pańskiej

Porą sprawowania liturgii wielkopiątkowej powinny być godziny popołudniowe. Najlepiej, gdyby czytanie Pasji i ukazanie krzyża przypadało na godzinę 15-tą, czyli godzinę śmierci Chrystusa. Tak postępowali chrześcijanie od starożytności aż do późnego średniowiecza . W czasach przedtrydenckich przesunięto liturgię wielkopiątkową na godziny poranne i tak było aż do połowy XX wieku. Dopiero dekret o reformie Triduum Paschalnego Ordo Hebdomadæ Sanctæ instauratus z 1956 roku, przywrócił właściwą porę dla tej celebracji. Ze względu na racje duszpasterskie, całe nabożeństwo można rozpoczynać dopiero w godzinach wieczornych, ale nie później niż o godzinie 21-ej .
Odnawiając liturgię wielkopiątkową, przywrócono jej starożytną przejrzystość, prostotę, surowość i powagę. Nie koncentruje się ona na samej męce i śmierci Pana, ale rozważa te momenty w kontekście całego misterium paschalnego, czyli w perspektywie zmartwychwstania. Ukazuje krzyż nie jako relikwię męki, ale jako zwycięski sztandar, znak triumfu Zbawiciela nad grzechem, śmiercią i szatanem. W liturgii rzymskiej nabożeństwo składa się z trzech części. Zgodnie z tradycją liturgia ta wzbogacona jest w Polsce o część czwartą, jaką stanowi przeniesienie Najśw. Sakramentu do Grobu Pańskiego. Liturgia ta może być sprawowana tylko raz.
Celebrans i diakoni nakładają szaty koloru czerwonego. Dawnej był używany kolor czarny. Czerwień oznacza tu nie tylko najwyższe męczeństwo, ale jest kolorem królewskiej purpury i zwycięstwa w boju .
Do zupełnie obnażonego ołtarza, bez krzyża, świeczników i obrusów, celebrans z diakonami, poprzedzany przez usługujących, udaje się w ciszy dłuższą drogą. Jeżeli przewidziany jest komentarz wprowadzający, powinien być podany przed wejściem usługujących. Po dojściu i oddaniu czci ołtarzowi, wszyscy klękają, a celebrans i diakoni padają na twarz. W liturgii roku liturgicznego (poza liturgią święceń) tylko tego dnia ma miejsce taka forma aktu pokuty, zwana prostracją. Wyraża ona upokorzenie „człowieka ziemskiego”, jego kondycję oraz smutek i cierpienia Kościoła . Postawa taka, przejęta z ceremoniału cesarskiego w Bizancjum oraz tradycji starotestamentalnej, oznaczała zawsze najpokorniejszą formę prośby .
Pasję można czytać lub śpiewać, także z podziałem na role, tak jak podczas Mszy Niedzieli Palmowej Męki Pańskiej. Wykonujący muszą być ubrani w alby. Po odczytaniu Pasji należy wygłosić krótką homilię, a po niej wezwać wiernych, aby przez jakiś czas trwali na rozmyślaniu .
Liturgię słowa kończy Orationes sollemnes. W starożytności była to wielka modlitwa litanijna o charakterze uniwersalnym. Przetrwała do naszych czasów niemalże nienaruszona. Zbudowana jest z 10 wezwań. Podczas jej wykonywania wierni mogą stać lub klęczeć. Najpierw diakon podaje z ambony intencję modlitwy. Po niej wszyscy modlą się przez chwilę w ciszy, a następnie celebrans z miejsca przewodniczenia lub od ołtarza odmawia modlitwę z rozłożonymi rękami. Całe wezwanie kończy aklamacja wiernych „Amen”. Trzecia edycja Missale Romanum przywraca jako fakultatywny zwyczaj wzywania wiernych przez diakona po podaniu intencji, aby uklęknęli, a później po chwili modlitwy w ciszy, powstali .
Celebrans może dla słusznej przyczyny zmniejszyć ilość wezwań, zachowując jednak właściwą ich kolejność. Miejscowy biskup ma z kolei prawo dodać jakieś wezwanie, jeżeli zachodzą specjalne okoliczności .
Druga część i centralny moment liturgii wielkopiątkowej stanowi obrzęd ukazania i adoracji drzewa krzyża. Tego dnia oddajemy krzyżowi taką samą cześć jak Najśw. Sakramentowi, przyklękając przed nim.
Zwyczaj ukazania krzyża i uczczenia go przekazywany jest od najdawniejszych czasów. Opisuje go już pątniczka Egeria .

Ustawiają biskupowi katedrę na Golgocie, u Krzyża, który tam stoi; biskup zasiada na katedrze; stawiają przed nim stół przykryty lnianą materią. Wokół stoją diakoni; przynoszą srebrną, pozłacaną skrzynkę, w której jest święte drzewo krzyża; otwierają, wyjmują jej zawartość; tak drzewo krzyża, jaki i tytuł [napis] kładą na stole.
Gdy już zostało złożone na stole, biskup siedząc bierze mocno w ręce oba końce świętego drzewa, a diakoni, stojący wokoło, pilnują. Dlatego tak się pilnuje, bo jest zwyczajem, że każdy - tak wierni jak i katechumeni - przystępuje pojedynczo, nachyla się nad stołem, całuje święte drzewo i odchodzi. Ponieważ niegdyś, nie wiem kiedy, jak mówią, ktoś odgryzł i ukradł cząstkę świętego drzewa, dlatego teraz diakoni, stojąc wokoło, pilnują, aby ktoś z przystępu-jących nie odważył się uczynić znowu tego samego.
I tak cały lud przechodzi, jeden po drugim; wszyscy się nachylają, dotykają krzyża najpierw czołem, potem oczami; całują krzyż i tytuł i przechodzą; nikt jednak rękami krzyża nie dotyka.

    W Rzymie obrzęd adoracji przyjmował się stopniowo. Najpierw spotykamy go w kościołach tytularnych. Dopiero Ordo Romanus XXIII, podające porządek liturgii w pierwszej połowie VIII wieku, mówi o tym, że papież szedł tego dnia w procesji z bazyliki na Lateranie do kościoła św. Krzyża, niosąc boso relikwie drzewa krzyża . Po dojściu następowała adoracja. Kiedy obrzęd dotarł do Galii, wzbogacono go pewnymi elementami dramatycznymi, jak odsłanianie zasłoniętej wcześniej figury Ukrzyżowanego przy śpiewie antyfony Oto drzewo krzyża. Pochodzące z różnych miejsc śpiewy przeznaczone na czas adoracji, jak znany już w V wieku Trishagion, czyli śpiew „Święty Boże” i tzw. Improperia, czyli oskarżenia ludu, który nie odpowiada na działanie Boga przez Chrystusa (polska wersja to pieśń Ludu mój ludu), połączono w XV wieku w jeden śpiew. Wreszcie dodano hymn Venantiusa Fortunatusa (+ 680) Pange lingua gloriosis (Krzyżu święty nade wszystko), ułożony przez niego w Poitiers, z okazji przywiezienia do tego miasta relikwii krzyża.
Obecnie można wybrać jedną z dwóch form, podanych przez Mszał Rzymski.

List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych 68-69
Krzyż używany w obrzędzie odsłonięcia winien być dość duży i piękny; należy wybrać pierwszą lub drugą formę podaną w Mszale. Obrzęd ten należy sprawować z okazałością tego znaku naszego zbawienia: zarówno wezwanie przy odsłonięciu Krzyża, jak i odpowiedz ludu winny być śpiewane; nie należy też pomijać pełnego czci milczenia po każdej prostracji wiernych, kiedy kapłan stoi i trzyma podniesiony Krzyż.
Osobista adoracja Krzyża jest najpoważniejszym elementem w tym obrzędzie.
Dlatego należy przedstawić Krzyż do adoracji każdemu z wiernych i jedynie w bardzo wielkim zgromadzeniu ludu można zastosować obrzęd adoracji dokonywanej przez wszystkich razem.
Do adoracji należy używać tylko jednego Krzyża; domaga się tego prawidłowość znaku.

W formie pierwszej przynosi się do ołtarza, przed którym stoi celebrans, zasłonięty krzyż, przy którym akolici niosą zapalone świece. Kapłan bierze krzyż i odsłania jego górną część. Następnie ukazuje krzyż ludowi śpiewając wezwanie Oto drzewo Krzyża, na które lud odpowiada Pójdźmy z pokłonem i klęka na kolana adorując krzyż w ciszy. Następnie kapłan odsłania prawe ramię krzyża, a wreszcie cały krzyż, za każdym razem powtarzając śpiew i adorację. Teraz zanosi się krzyż na miejsce między prezbiterium i nawą, a po jego bokach umieszcza świece. Następuje adoracja.
W formie drugiej kapłan lub diakon, otoczony akolitami, wnosi odsłonięty krzyż od drzwi kościoła. W drzwiach, pośrodku nawy, oraz w wejściu do prezbiterium, zatrzymuje się z krzyżem, śpiewa wezwanie, na które lud odpowiada, klękając i ado-rując w milczeniu drzewo krzyża. Po trzeciej stacji krzyż otoczony świecami stawia się w wejściu do prezbiterium i adoruje indywidualnie.
Adoracja indywidualna polega na przechodzeniu procesjonalnym przed krzyżem duchowieństwa i wiernych. Każdy oddaje cześć krzyżowi przez przyklę-knięcie albo ucałowanie. Można adorować tylko jeden krzyż. W przypadku dużej liczby uczestników, można adorację skrócić, wzywając do wspólnego uwielbienia drzewa krzyża i zakończenia adoracji. Po całej liturgii wierni mogą wznowić prywatną już adorację krzyża.
Praktyka dotycząca udzielania Komunii świętej w Wielki Piątek była bardzo zróżnicowana. Najstarsze opisy rzymskie, z końca VII wieku nic nie wspominają ani o przyjęciu Komunii przez papieża, ani przez lud. Sakramentarz Gelazjański, który odzwierciedla praktykę panująca w kościołach na peryferiach Rzymu w VIII wieku, zawiera uwagę o oddawaniu czci krzyżowi i przystępowaniu do Komunii świętej. Jednakże od XII wieku aż do 1956 roku tego dnia tylko celebrans spożywał Najśw. Sakrament .
Pod koniec adoracji akolici nakrywają ołtarz obrusem, umieszczają na nim korporał i mszał. Diakon przynosi Najśw. Sakrament krótszą drogą z miejsca przechowania na ołtarz. Akolici niosą dwie świece, które po dojściu umieszczają na ołtarzu. Kapłan podchodzi do ołtarza i rozpoczyna obrzędy Komunii świętej od Modlitwy Pańskiej. Nie przekazuje się znaku pokoju. Komunię przyjmuje najpierw celebrans, po czym udziela jej diakonom i duchowieństwu, a wreszcie wszystkim wiernym. Śpiewa się odpowiednie pieśni. W liturgii galijskiej nazywano ten obrzęd Missa præsanctificatorum, czyli Msza z darów wcześniej poświęconych . Po rozdaniu Komunii świętej, puszki zanosi się do tabernakulum lud do Grobu Pańskiego, pozostawiając na ołtarzu tylko hostię w monstrancji. Modlitwa po Komunii, w której wyrażona jest jedność misterium paschalnego, kończy trzecią część liturgii wielkopiątkowej .
Zwyczaj budowania Grobu Pańskiego sięga X wieku. W niektórych krajach, np. Anglii, niesiono do Grobu nie Najśw. Sakrament, ale krzyż owinięty w białe płótno . Obrzęd nazywano Depositio crucis (sacramenti). Ale już w XII wieku w Augsburgu składano w grobie Eucharystię i krzyż . Praktyka ta narodziła się w tych kościołach, które nie posiadały relikwii krzyża do adoracji w Wielki Piątek. Aby „dodać” mocy zwykłemu krzyżowi, umieszczano w jego pobliżu Najśw. Sakrament. W okresie kontrreformacji, chcąc podkreślić rzeczywistą obecność Chrystusa w Eucharystii, bawarscy jezuici zaczęli wystawiać w grobie Najśw. Sakrament umieszczony w monstrancji i nakryty białym welonem . Zwyczaj bardzo szybko się upowszechnił. Kiedy w XIX wieku w imię ujednolicenia praktyk związanych z Grobem Pańskim próbowano znieść wystawienie w monstrancji, biskupi polscy obronili dawny zwyczaj. Odnoszenie Najśw. Sakramentu do Grobu Pańskiego przetrwało obecnie poza Polską jeszcze w Austrii i Bawarii.
Przed procesją można podać ogłoszenia, min. dotyczące adoracji, błogosła-wienia pokarmów na stół wielkanocny, oraz czasu rozpoczęcia Wigilii Paschalnej. Monstrancję nakrytą welonem, celebrans okadza i w procesji odnosi do Grobu, w którym centralne miejsce powinno mieć tabernakulum i monstrancja z Najśw. Sakramentem, a nie figura Chrystusa leżącego w grobie. Po umieszczeniu monstrancji w Grobie, kapłan okadza ją i odmawia modlitwę kończącą całą liturgię.
Do zakrystii wszyscy powracają w ciszy. Po zakończeniu nabożeństwa ponownie obnaża się ołtarz i odsłania pozostałe krzyże w kościele. W prezbiterium pozostawia się krzyż z czterema świecami, aby przynajmniej dwie paliły się przy nim aż do zamknięcia kościoła.

5. Misterium Chrystusa Pogrzebanego

Przez cały dzień Wielkiej Soboty Kościół powstrzymuje się od sprawowania Eucharystii. Jest to dzień uwielbienia Chrystusa umęczonego za nas i złożonego do grobu. Świętą Sobotę (Sabbato Sancto) wypełnia pełna powagi cisza. W staro-żytności był to dzień ścisłego postu, przez który wierni przygotowywali się do właściwego przeżycia Wigilii Paschalnej. Obecnie post jest jedynie zalecany. Powinniśmy go ofiarować w intencji katechumenów, mających w nadchodzącą noc przyjąć sakramenty chrześcijańskiego wtajemniczenia .

List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych 75
Dzisiaj Kościół powstrzymuje się zupełnie od sprawowania Ofiary Mszy świętej. Komunii świętej można udzielać na sposób Wiatyku. Nie należy sprawować zaślubin ani innych sakramentów, z wyjątkiem Pokuty i Namaszczenia Chorych.

Zgodnie z tradycją wierni przynoszą w ciągu dnia pokarmy przeznaczone na stół wielkanocny, aby je pobłogosławiono. Obrzęd ten, chociaż drugorzędny, ma dużą wartość w życiu rodzin chrześcijańskich i jest przez nie traktowany jak ósmy sakrament” . Prawo błogosławienia pokarmów mają nie tylko posiadający święcenia, ale i akolici oraz lektorzy. Ci ostatni cieszą się w Polsce tym przywilejem już od XIX wieku. Tekst błogosławieństwa pokarmów podany jest w księdze Obrzędy błogosławieństw i tylko z niego można korzystać.
Przez cały dzień Wielkiej Soboty ołtarz powinien pozostać obnażony, bez świec i kwiatów. Dopiero przygotowując Wigilię Paschalną należy nakryć go obrusem, ustawić świece i przyozdobić kwiatami, tak jak na święto. Przed rozpoczęciem Wigilii Paschalnej należy zakończyć adorację w Grobie Pańskim, nakryć zasłoną figurę Chrystusa leżącego w grobie, ustawić figurę Zmartwychwstałego i wygasić światła, z wyjątkiem wiecznej lampki.

6. Misterium Chrystusa Zmartwychwstałego

A. Wigilia Paschalna


O tej liturgii św. Augustyn powiedział, że jest mater omnium vigiliarum . Jest to nie tylko najważniejsze nabożeństwo Triduum Paschalnego, ale i całego roku liturgicznego . Należy więc przygotować najuroczystszą formę jego sprawowania, nie skracać poszczególnych części i zadbać, aby się odbyło we właściwej porze. Wigilia paschalna jest kluczem do zrozumienia, czym jest Kościół, zrodzony z wiary i sakramentów wtajemniczenia chrześcijańskiego. Jest najlepszą szkołą formacji.
W Mszale Rzymskim czytamy, że „zgodnie z bardzo dawną tradycją ta noc winna być czuwaniem na cześć Pana (por. Wj 12, 42). Wierni posłuszni upomnieniu Ewangelii (por. Łk 12, 35), trzymając w rękach zapalone świece, powinni być podobni do ludzi oczekujących swego Pana, aby gdy powróci, zastał ich czuwających i zaprosił ich do swego stołu”.
Słowo Wigilia mówi najpierw o potrzebie czuwania. To oczekiwanie na zmartwychwstałego Oblubieńca jest anamnezą. Wspominamy wszystko, co w naszej religii jest najważniejsze i przez znaki liturgiczne wszystko to uobecniamy. Przy-wołanie wielkich dzieł Boga pobudza do dziękczynienia i uwielbienia. Jest to także czuwanie inicjacyjne. Zostajemy wtajemniczeni w misterium wiary. Zanurzamy się w nie przez wielkanocne sakramenty. W ten sposób dostępujemy iluminacji. Wreszcie otrzymujemy zadatek przyszłej chwały. Żyjąc w doczesności kosztujemy dóbr wiecznych. Możemy powiedzieć, że Wigilia Paschalna jest Mszą dnia ósmego  .
Porą sprawowania Wigilii Paschalnej jest noc. Dlatego nie wolno rozpoczynać jej przed zachodem słońca i trzeba ją zakończyć zanim wzejdzie słońce, o świcie niedzieli. Jest to już nabożeństwo Niedzieli Zmartwychwstania. Wigilię Paschalną celebrować powinni wszyscy kapłani pracujący w danej wspólnocie, niezależnie od tego, czy będą jeszcze celebrować, czy też koncelebrować w ciągu dnia. Nie wolno jednak dzielić między koncelebransów poszczególnych części liturgii, ale całości musi przewodniczyć ten sam kapłan. Wszyscy nakładają białe szaty mszalne.

List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych 78
"Wszystkie obrzędy Wigilii Paschalnej odbywają się w nocy: nie wolno ich rozpocząć, zanim nie zapadnie noc, a należy je zakończyć przed świtem niedzieli".
Zasada ta musi być interpretowana ściśle. Przeciwne jej nadużycia i tu i ówdzie praktykowane zwyczaje sprawowania Wigilii Paschalnej o godzinie, w której zwykło się antycypować Mszę niedzielną, zasługują na odrzucenie.
Przytaczane przez niektórych powody antycypowania Wigilii Paschalnej, jak np. publiczne niebezpieczeństwo, nie są wysuwane w przypadku nocy Narodzenie Pańskiego lub innego rodzaju zgromadzeń.
Przed samym rozpoczęciem Wigilii wygasza się w kościele światła, a przed świątynią rozpala ognisko. Liturgia składa się z czterech części.


List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych 81
Wigilia tej nocy ma następujący układ: po krótkim obrzędzie światła (jest to pierwsza część Wigilii), Kościół święty rozważa wielkie dzieła, jakich Pan Bóg dokonał od początku dla swego ludu i wyraża ufność w słowo i obietnice Boże (część druga, czyli liturgia słowa); następnie wraz ze swymi nowymi członkami, odrodzonymi w chrzcie (część trzecia), zostaje zaproszony do stołu, który Pan przygotował Kościołowi, jako upamiętnienie jego śmierci i zmartwychwstania, w oczekiwaniu na jego przyjście (część czwarta). Niech nikt samowolnie nie zmienia tego porządku liturgicznego.

List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych 82
Część pierwsza polega na symbolicznych czynnościach i gestach, które należy wykonać z taką okazałością i szlachetnością, aby wierni właściwie zrozumieli ich znaczenie, poparte zachętami i modlitwami. Poza kościołem, o ile to możliwe, w odpowiednim miejscu przygotowuje się ognisko w celu pobłogosławienia nowego ognia. Jego płomień winien być taki, aby rzeczywiście mógł rozproszyć ciemności i noc rozjaśnić.
Należy przygotować świecę paschalną, która ze względu na prawdziwość znaku winna być odlana z wosku, corocznie nowa, jedna, zwyczajnej wielkości, nigdy zaś sztuczna. Ma zaś przypominać Chrystusa światłość świata. Winna być pobłogosławiona przy pomocy znaków i słów podanych w mszale lub innych, zatwierdzonych przez Konferencję Biskupów.


Do przygotowanego ogniska celebrans i usługujący udają się w ciszy. Po dojściu kapłan pozdrawia wiernych w taki sposób, jak zawsze na początku mszy świętej i swoimi słowami lub korzystając z tekstu podanego w mszale wprowadza w tajemnicę liturgii tej nocy. Następnie błogosławi ogień, odmawiając modlitwę. Nie kropi się ognia wodą.
Po poświęceniu nowego ognia, przed kapłanem staje akolita lub ministrant, który trzyma paschał. Kapłan na paschale żłobi rylcem krzyż, nad krzyżem grecką literę Alfa, pod krzyżem literę Omega, a na czterech polach między ramionami krzyża cyfry bieżącego roku. Przez wiele wieków Wigilia Paschalna rozpoczynała nowy rok kalendarzowy. Na nakreślonym krzyżu kapłan może umieścić pięć symbolicznych gwoździ, nawiązujących do pięciu ran Zbawiciela. Po takim przygotowaniu paschału zapala się go od nowego ognia. Po nałożeniu kadzidła wyrusza procesja.

List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych 83
Procesja, w której lud wchodzi do kościoła, kroczy za przewodem tylko światła paschału. Jak synowie Izraela nocą szli za przewodem słupa ognia, tak chrześcijanie idą stopniowo w ślady Zmartwychwstałego Chrystusa. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby po każdej odpowiedzi "Bogu niech będą dzięki", została podana jakaś aklamacja ku czci Chrystusa.
Świtało od świecy paschalnej niech się stopniowo rozszerza na świece trzymane przez wiernych, podczas gdy lampy elektryczne pozostaną jeszcze zgaszone.

Na jej czele idzie diakon z płonącym paschałem. Poprzedza go ministrant z dymiąca kadzielnicą. Za diakonem idzie celebrans, koncelebransi, akolici, lektorzy, ministranci. Idący zatrzymują się w trzech miejscach: przy drzwiach kościoła, pośrodku świątyni i w prezbiterium. Za każdym razem diakon śpiewa: Światło Chrystusa, a lud odpowiada: Bogu niech będą dzięki. W czasie drogi wierni zapalają od paschału swoje świece. Po trzecim śpiewie zapala się wszystkie światła w świątyni, umieszcza paschał pośrodku prezbiterium lub przy ambonie i nakłada kadzidło jak przed Ewangelią.

List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych 84
Diakon zwiastuje paschalne orędzie, które w wielkim lirycznym poemacie opowiada o całym misterium paschalnym włączonym w ekonomię zbawienia. W razie potrzeby - gdy brak diakona i jeśli kapłan celebrujący nie może wykonać orędzia - trzeba je powierzyć śpiewakowi. Konferencje Biskupów mogą to orędzie przystosować przez wprowadzenie do niego pewnych aklamacji ludu.

Celebrans z miejsca przewodniczenia błogosławi diakona, który z ambony wykonuje Orędzie wielkanocne. Błogosławieństwo to opuszcza się, jeśli kantor nie jest diakonem. Wszyscy zgromadzeni, trzymając w rękach zapalone świece, słuchają śpiewu o tajemnicy świętowanej nocy. Jest to modlitwa dziękczynno-uwielbiająca, w której błogosławi się świecę i opowiada o zbawieniu zrealizowanym przez wydarzenia paschalne. Orędzie paschalne może być wykonane w wersji krótszej, zawsze jednak powinno być śpiewane.
W liturgii rzymskiej tekst Orędzia jest niezmienny, pieczołowicie przechowywany przez długie wieki. Nazwę Exultet bierze on od pierwszych słów: Exultet iam angelica turba cælorum, chociaż w Mszale Rzymskim zatytułowany jest Præconium paschale, czyli Orędzie Wielkanocne. Tak określa ten hymn celebrans, błogosławiąc diakona. Wcześniej, przed reformą soborową, nazywano ten śpiew Benedictio cerei, czyli błogosławieństwo świecy. Exultet powstał już w końcu IV wieku. Istnieje kilka hipotez, co do jego autorstwa. Najczęściej przypisywany jest św. Ambrożemu  lub św. Augustynowi . Na przestrzeni stuleci, między V a X wiekiem, zredagowano bardzo wiele tekstów wielkanocnego orędzia. Dawniej tekst Orędzia zapisany był na długim i wąskim zwoju pergaminu, który diakon w miarę wykonywania kolejnych wersetów, rozwijał. Opadający przed oczami wiernych zwój był bogato ilustrowany. Ryciny, przedstawiające wydarzenia i postacie, o których mówił kantor, wykonane były odwrotnie niż tekst, tak by wierni mogli je oglądać i w ten sposób jeszcze lepiej rozumieć treść .
Zasadniczą częścią każdej wigilii w liturgii rzymskiej jest czytanie słowa Bożego i medytacja nad nim. Natomiast wigilie w liturgii monastycznej polegają głównie na śpiewaniu psalmów. Podczas Wigilii Paschalnej mamy do czynienia z typem wigilii rzymskiej, w którym układ czytań ma charakter katechetyczny . Przedmiotem szczególnej troski podczas całej liturgii tej nocy są katechumeni. To im Kościół pragnie przekazać najważniejsze fakty i główne pouczenia Starego Przymierza. Zestaw czytań biblijnych jest wyjątkowo bogaty i tak obszerny nie pojawia się już więcej w ciągu roku kościelnego.
Lekcjonarz podaje aż dziewięć czytań. Siedem ze Starego Testamentu i dwa z Nowego. Po każdym z czytań śpiewa się Psalm responsoryjny, a po nim celebrans wzywa do modlitwy. Po chwili ciszy odmawia modlitwę, zakończoną aklamacją Amen. Jest rzeczą bardzo pożądaną, aby poszczególne czytania poprzedzał krótki komentarz. Z uzasadnionych powodów celebrans może zdecydować o zmniejszeniu liczby czytań starotestamentalnych, aż do minimalnej ilości trzech. Nigdy jednak nie wolno opuszczać czytania z Księgi Wyjścia o przejściu przez Morze Czerwone.
Po ostatnim czytaniu ze Starego Testamentu oraz po psalmie responsoryjnym i modlitwie, która po nim następuje, zapala się świece ołtarzowe. Następnie kapłan intonuje hymn Chwała, który wszyscy podejmują. W czasie śpiewu biją dzwony.
Po odczytaniu epistoły wszyscy wstają a kapłan uroczyście intonuje trzykrotne Alleluja, za każdym razem podnosząc głos. Wszyscy powtarzają śpiew. Następnie psalmista śpiewa psalm, a lud powtarza Alleluja. Na Ewangelię nie przynosi się świeczników.

List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych 87
Po czytaniach ze Starego Testamentu śpiewa się hymn „Chwała na wysokości Bogu”, podczas gdy - zgodnie z miejscowymi zwyczajami - biją dzwony; następuje kolekta i przechodzi się do czytań z Nowego Testamentu. Czyta się pouczenie Apostoła dotyczące chrztu, jako wszczepienia w paschalne misterium Chrystusa.
Następnie wszyscy wstają i kapłan trzykrotnie intonuje "Alleluja", stopniowo podnosząc głos, lud zaś tę aklamację powtarza. Jeśli jest to konieczne, psałterzysta lub kantor wykonuje "Alleluja", która to aklamację podejmuje lud powtarzając ją między wersetami Psalmu 117, tylekroć cytowane przez Apostołów w przepowiadaniu paschalnym. Wreszcie zwiastuje Zmartwychwstanie Pańskie w Ewangelii, która stanowi jakby szczyt całej Liturgii Słowa. Nie należy pomijać po Ewangelii choćby krótkiej homilii.

Po liturgii słowa następuje liturgia chrzcielna, jako początek celebracji sakramentów paschalnych. Uwaga uczestników przenosi się teraz na źródło chrzcielne. Jest to miejsce, w którym Pascha Chrystusa stała się naszą Paschą w znaku wody i w wyznaniu wiary. Źródło to jest jednocześnie grobem grzechów i łonem matczynym, z którego rodzi się życie.

Św. Cyryl Jerozolimski, 20 Katecheza mistagogiczna 2, 4-6 (PG 33, 1079-82)
W tej samej chwili przeszliście przez śmierć i zostaliście zrodzeni, a woda zbawienna stała się dla was równocześnie i grobem, i rodzicielką.

Tertulian, O Chrzcie, 19: PL 1, 1331
Pascha jest dniem najbardziej nadającym się na chrzest, ponieważ to w niej dokonała się męka Chrystusa, w której i my jesteśmy chrzczeni.

W zależności od zorganizowania przestrzeni liturgicznej, ta część odbywa się albo przy chrzcielnicy, albo w prezbiterium, w którym ustawia się naczynie z wodą do pobłogosławienia. Sam przebieg liturgii chrzcielnej może być różny. Uzależniony jest on od tego, czy są katechumeni do chrztu, i czy w ogóle jest to kościół parafialny, w którym znajduje się chrzcielnica.

List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych 88
Trzecią część Wigilii stanowi liturgia chrzcielna. Chrystusowa i naszą Paschę sprawujemy teraz w sakramencie. Jasno się to wyraża w kościołach mających źródło chrzcielne (chrzcielnicę), a jeszcze bardziej, kiedy odbywa się chrześcijańskie wtajemniczenie dorosłych lub przynajmniej chrzest dzieci. Także jednak wtedy, gdy nie ma kandydatów do chrztu, w kościołach parafialnych odbywa się błogosławieństwo wody chrzcielnej. Jeśli to błogosławieństwo odbywa się nie przy chrzcielnicy, lecz w prezbiterium, wodę chrzcielną należy potem przenieść do chrzcielnicy, gdzie będzie przechowywana przez cały czas Wielkanocy. Gdzie zaś nie ma kandydatów do chrztu ani nie ma błogosławieństwa wody chrzcielnej, upamiętnienie Chrztu dokonuje się przez pobłogosławienie wody przeznaczonej do pokropienia ludu.


Litania do Świętych znana jest już od VII wieku. Zanim kantorzy podejmą jej śpiew celebrans wprowadza wiernych w trzecią część liturgii. Jeżeli są kandydaci do chrztu wzywa się ich i ich świadków. Litanię śpiewa się stojąc, ponieważ jest już Okres Wielkanocny. Najlepiej, jeżeli wezwania wykonuje dwóch kantorów. Do wezwań podanych w mszalne można dodać patronów kandydatów do chrztu oraz patronów miejsca. Litanię kończy modlitwa. Celebrans wybiera ją spośród dwóch podanych w mszale, w zależności od tego, czy są kandydaci do chrztu. Jeżeli na trzecią część Wigilii Paschalnej celebrans z usługującymi opuszcza prezbiterium i udaje się do baptysterium, litanię można śpiewać podczas procesji, w której niesie się paschał. Udział w śpiewie jest szczególnym wyznaniem wiary w tajemnicę communio sanctorum.
Po modlitwie kończącej litanię kapłan staje przed naczyniem z wodą. Obok staje ministrant z księgą oraz usługujący z paschałem. Kapłan, zwrócony do wiernych śpiewa nad wodą błogosławieństwo. Prosi w nim Boga, aby wejrzał na swój Kościół i otworzył mu nowe źródło chrzcielne. Błaga, aby woda przyjęła łaskę Ducha Świętego i aby wszyscy pogrzebani przez chrzest w śmierci Chrystusa, razem z Nim powstali do nowego życia. Na ostatni fragment błogosławieństwa wstawia się paschał do wody. Jeżeli jest to niemożliwe celebrans podczas fragmentu epikletycznego wyciąga nad wodą ręce. Po zakończeniu błogosławieństwa całe zgromadzenie uwielbia Boga, śpiewając aklamację Chwała Ojcu.
Jeżeli nie błogosławi się wody do chrztu, opuszcza się litanię do Świętych i błogosławi wodę w zwykły sposób, jak podczas niedzielnego aktu pokuty.
Celebrans udziela teraz katechumenom sakramentów wtajemniczenia: chrztu i bierzmowania, postępując według zasad podanych w rytuale Obrzędy chrztu dorosłych. Katechumeni wyrzekają się szatana i grzechu, wyznają wiarę i przyjmują chrzest przez trzykrotne zanurzenie lub polanie głowy wodą. Po chrzcie dorośli neofici przyjmują sakrament bierzmowania, jeśli jest obecny biskup lub kapłan mający prawo bierzmować.
    Cały Wielki Post ze swoim charakterem chrzcielnym i pokutnym był czasem przygotowania do paschalnego odnowienia łask chrztu świętego. Jest to bardzo ważna chwila tej nocy, która jest jakby wspólną rocznicą chrztu dla wszystkich chrześcijan. Przez zmartwychwstanie Chrystusa wszyscy powstaliśmy do nowego życia. Wszyscy zgromadzeni zapalają jeszcze raz przyniesione świece i odpowiadając na pytania kapłana odnawiają przyrzeczenia.

List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych 89
Potem odbywa się odnowienie przyrzeczeń chrzcielnych. Kapłan - celebrans poprzedza je zachętą. Wierni stoją i trzymając w rękach zapalone świece, odpowiadają na pytania. Następnie zostają pokropieni wodą: w ten sposób gesty i słowa przypominają im przyjęty Chrzest. Kapłan celebrujący kropi lud przechodząc przez kościół, podczas gdy wszyscy śpiewają antyfonę „Vidi aquam” lub wykonują inny śpiew o wydźwięku chrzcielnym.

Podczas śpiewu kapłan kropi zgromadzonych wodą, a usługujący odnoszą naczynie z wodą i wlewają ja do chrzcielnicy. Opuściwszy wyznanie wiary, odmawia się Modlitwę powszechną, w której nowo ochrzczeni uczestniczą po raz pierwszy. Zawsze powinno się w niej znaleźć wezwanie, za przyjmujących tej nocy chrzest.
    Ostatnią i najważniejszą część Wigilii Paschalnej – jej serce - stanowi Eucharystia. Po Modlitwie powszechnej neofici lub usługujący przynoszą do ołtarza chleb i wino. Kościół przystępuje do najbardziej znaczącego dziękczynienia, jakie składa Ojcu za zbawczą śmierć i zmartwychwstanie Jego Syna. „Pascha jest momentem, z którego wzięła początek prawdziwa Eucharystia. Dlatego także misterium nocy paschalnej skupia się wokół Eucharystii, której Chrystus nie sprawuje już sam, ale razem ze swoim Kościołem” .

List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych 90-92
90. Sprawowanie Eucharystii stanowi czwartą część Wigilii i jej szczyt; jest ona bowiem najpełniej sakramentem paschalnym, czyli upamiętnieniem Ofiary Krzyża i obecnością Chrystusa zmartwychwstałego, jest dopełnieniem chrze-ścijańskiego wtajemniczenia i przedsmakiem wieczystej Paschy.
91. Należy uważać na to, aby ta Liturgia Eucharystyczna nie była sprawowana w pośpiechu; owszem, wypada, aby wszystkie obrzędy i słowa otrzymały jak największa siłę wyrazu, modlitwa powszechna, w której nowo ochrzczeni, jako już wierni wykonują swe królewskie kapłaństwo, procesja na przygotowanie darów z udziałem nowo ochrzczonych, jeżeli są; modlitwa eucharystyczna pierwsza, druga lub trzecia z zastosowaniem śpiewu, z własnymi formułami zmiennymi (embolizmami). Wreszcie Komunia eucharystyczna, jako chwila pełnego uczestnictwa w sprawowanych misteriach. Na komunię wypada śpiewać psalm 117 z antyfoną „Naszą Paschą” lub psalm 33 z antyfoną „Alleluja, alleluja, alleluja”, albo inny śpiew wyrażający paschalną radość.

Przed śpiewem Baranku Boży kapłan w krótkich słowach zwraca się do neofitów, zapowiadając ich pierwszą komunię świętą. Podczas tej najważniejszej mszy roku, wszyscy uczestnicy mogą przyjąć Komunię świętą pod obiema postaciami.

List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych 92.
Stosowną jest rzeczą, aby wierni w Komunii Wigilii Paschalnej mogli przeżyć pełnię znaku Eucharystii, przyjmując ją pod postaciami chleba i wina. Niech miejscowi ordynariusze rozważą stosowność udzielenia odpowiedniego zezwolenia w danych okolicznościach.

    Nasz biskup udziela od tego roku takiej zgody. Parafie, które zechcą z niej skorzystać muszą jednak pouczyć o tym wcześniej swoich wiernych oraz zadbać o odpowiednią liczbę szafarzy oraz naczyń liturgicznych, biorąc pod uwagę liczbę uczestników. Po zakończeni Wigilii Paschalnej paschał pozostaje przy ambonie lub obok ołtarza.

List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych 99
Paschał mający swoje miejsce przy ambonie lub przy ołtarzu, winien być zapalony przynajmniej we wszystkich uroczystych celebracjach liturgicznych tego okresu, a więc we Mszy, w Jutrzni i w Nieszporach aż do Niedzieli Pięćdziesiątnicy. Od tej niedzieli Paschał niech będzie ze czcią ustawiony w chrzcielnicy i niech podczas sprawowania chrztu będą od niego zapalone świece ochrzczonych. Podczas liturgii pogrzebu należy ustawić paschał przy trumnie na znak, że śmierć jest dla chrześcijanina jego własną Paschą.
Poza okresem wielkanocnym nie należy zapalać paschału ani nie przechowywać go w prezbiterium.


B. Procesja rezurekcyjna


Jest to zwyczaj Polski, o którym dowiadujemy się z Ordinale Plocense z XIV wieku. Po wystawieniu Najśw. Sakramentu w monstrancji i okadzeniu, kapłan poucza wiernych w kilku zdaniach zaproponowanych w mszale, a następnie idzie w procesji z Najśw. Sakramentem. Na jej czele niesie się krzyż przyozdobiony czerwoną stułą. Kościół obchodzi się raz lub trzy razy. Po powrocie następuje śpiew hymnu Ciebie Boga wysławiamy, modlitwa oraz błogosławieństwo. Jeżeli procesja poprzedza poranną Mszę świętą po powrocie do ołtarza śpiewa się pieśń Przed tak wielkim i udziela błogosławieństwa. Hymn Ciebie Boga wysławiamy wykonuje jako śpiew na uwielbienie po Komunii świętej. Samą Eucharystię rozpoczyna się wówczas od śpiewu hymnu Chwała na wysokości. Podczas jego śpiewu mogą ponownie bić dzwony.
Niedziela Zmartwychwstania jest trzecim dniem Triduum Paschalnego, a równo-cześnie pierwszym dniem Pięćdziesiątnicy Paschalnej. W ciągu dnia celebruje się drugą mszę wielkanocną. Jest to przecież dzień, który Pan uczynił. Dzień, który nadaje sens wszystkim dniom roku i jest wśród nich najważniejszym. Tak było już w starożytności chrześcijańskiej, co potwierdzają świadectwa św. Augustyna (+430), Hezychiusza z Jerozolimy (+450), Bazylego z Seleucji (+459), czy papieża Leona Wielkiego (+461). Podczas tej Eucharystii, mającej już normalną budowę mszy świątecznej, śpiewa się przed Ewangelią wielkanocną sekwencję Niech w święto radosne Paschalnej Ofiary (Victime paschali laudes). Jej autorem jest Wipo (+1048), kapelan cesarzy Konrada II i Henryka III. Przez następnie dni Oktawy Wielkanocnej sekwencja jest dowolna. Przepisy liturgiczne zalecają jako akt pokuty obrzęd pokropienia pobłogosławioną wodą.

List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych 97
Mszę św. w dzień Wielkanocny należy sprawować z całą uroczystością. Jako akt pokuty dobrze będzie zastosować dzisiaj pokropienie wodą pobłogosławioną w Wigilię; należy wtedy śpiewać antyfonę "Vidi aquam" lub inni pieśń o charakterze chrzcielnym.

Wieczorem kończymy Triduum Paschalne uroczystymi Nieszporami, na które powinni przybyć przede wszystkim nowo ochrzczeni.

7. Dopowiedzenie kilku uwag dla koncelebrujących


List ogólny o przygotowaniu i obchodzeniu Świąt paschalnych, którego wskazania zostały nam przypomniane, zaleca, aby zarówno Msza Wieczerzy Pańskiej, jak Wigilia Paschalna, były koncelebrowane. Dlatego na zakończenie warto przypomnieć, że podczas koncelebry, jeżeli przewodniczy jej biskup, koncelebrans mający odczytać Ewangelię prosi go o błogosławieństwo (OWMR 212). Wstęp do Modlitwy powszechnej i kończącą ją modlitwę winien wypowiadać celebrans główny. Podczas przygotowania darów, wino i wodę w kielichu przygotowuje on sam, a niejeden z koncelebransów, chyba, że posługuje diakon, do którego ta czynność należy (OWMR 214). I jeszcze najważniejsze, podczas wypowiadania słów konsekracji wyciągamy prawą dłoń w kierunku darów w geście epikletycznym, a nie wskazującym . W liturgii rzymskiej nie ma gestu wskazującego. Gest ten jest oczywiście fakultatywny, więc należy wcześniej ustalić, czy w ogóle będzie stosowany. Znak pokoju, który także jest dowolny, przekazujemy tylko osobom stojącym najbliżej. Celebransi nie wychodzą z tym gestem poza prezbiterium.
Zmieniony ( 08.04.2009. )
 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »